Samolot nader interesujący a mało znany , mimo iż nie był cudem doskonałości a wręcz przeciwnie (rosyjscy piloci mówili o nim lakierowannyj garnirowannyj grob) , był pierwszym seryjnym nowoczesnym myśliwcem WWS.Doswiadczenia z wojny domowej w Hiszpanii wykazały przytłaczającą przewagę   Me109 nad I 153 i I 16, a co za tym idzie konieczność skonstruowania nowego , nowoczesnego płatowca. Pierwsze seryjne maszyny dotarły do  jednostek myśliwskich na krótko przed 22 czerwca  1941 roku. Brały udział we wszystkich ważniejszych operacjach wojskowych od Kaukazu po Morze Bałtyckie , i wielu rosyjskich pilotów właśnie na nich uzyskało swoje pierwsze zwycięstwa. Łaggi z jednostek myśliwskich zostały stosunkowo szybko zastąpione przez myśliwce Jakowlewa( nota bene - niewiele lepsze   np.: pierwsze serie Jaków nie były dopuszczone do wykonywania pełnej akrobacji). Do zakończenia produkcji we wrześniu ’43 przekazano jednostkom 6528 sztuk tych samolotów , a maszyny były używane w lotnictwie WWS jeszcze po zakończeniu działań wojennych ( aczkolwiek nie w jednostkach liniowych). 

Prototyp

W 1939 roku powstało nowe biuro konstrukcyjne pod przywództwem  Siemiona Ławoczkina Władimira   Gorbunowa i Michaiła Gurbunowa . Nadano mu oznaczenie OKB 301 i  ustytuowano w Państwowych Zakładach Lotniczych nr 301 w miejscowości Kimów (Kimowo?). Politbiuro we wrześniu tego samego roku przedstawiło biurom konstrukcyjnym nowe  wymogi dotyczące nowoczesnego samolotu myśliwskiego z  nieprzekraczalnym terminem wykonania na 1941 rok. Niecały rok póżniej w odstępie kilku miesięcy zaprezentowano Kremlowi prototypy trzech nowoczesnych (jak na warunki rosyjskie) samolotów myśliwskich. Były to  I 200 czyli późniejszy MIG 3 , I 26 czyli JAK oraz  I 301 czyli bohater naszej opowieści. Maszyna była wyposażona w  silnik rzędowy Klimow  M105P  napędzający trójłopatowe śmigło WiSZ  61P o stałym skoku. Uzbrojenie stanowiły dwa km-y UBS 12,7mm umieszczone w  przedniej części kadłuba z 230pociskami na lufę oraz – początkowo – działko  PTB 23 23mm z 81 pociskami umieszczone między cylindrami silnika. Początkowo zasięg  samolotu wynosił niewiele ponad 600km i dopiero po krytycznych uwagach zwiększony został do 1000 km. Próby w locie zaczęto 14 czerwca 1940 roku. Próby wypadły pomyślnie. Maszyna osiągała szybkość 503 km/h na poziomie morza oraz  605 km/h na wysokości 5000m na której to wysokości I301 okazał się szybszym od I22 o 23km/g. Szybkość wznoszenia określono na 1000m/min , a maksymalny pułap na 9800m. 29 lipca podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji seryjnej    w czterech zakładach , GAZ  21 w Niżnym –Nowogrodzie, GAZ 23 w Leningradzie , GAZ 31 w Taganrugu i GAZ 153 w Nowosybirsku. W październiku tego roku nadano mu oficjalna nazwę ŁAGG 3. Podczas trwania produkcji maszyna  przechodziła szereg zmian , modyfikowano uzbrojenie, jednostkę napędowa o dokonywano szeregu modyfikacji związanych tak z potrzebami frontu jak i możliwościami przemysłu stanu wojny.

ŁAGG 3    (1 seria )

Początki produkcji nie były łatwe. Przede wszystkim trzeba było dostosować rysunki techniczne prototypu do wzorca produkcyjnego. Następnie trzeba było dokwalifikować pracowników wszystkich szczebli  procesu produkcyjnego do pracy z  konstrukcjami z laminowanego drewna. Prace szły bardzo opornie i pierwsze sztuki zeszły z linii produkcyjnych dopiero pod koniec lutego 1941 roku.

ŁAGG 3 (1 seria) na lotnisku pod Leningradem. Zwraca uwagę brak osłony kabiny, często usuwanej przez pilotów w pierwszym okresie użytkowania. Samolot w standardowym kamuflażu WWS tzn czarnozielony/ ciemnozielony/jasno niebieski, litera kodowa biała.

W trakcie procesu produkcyjnego zmieniono niektóre elementy wyposażenia samolotu. Dodano radiostację pokładową RSI 3 „Oriel”( nie wszystkie samoloty) , zmieniono uzbrojenie które w wersji finalnej 1 serii przedstawiało się następująco 3 kmy UBS 12.7mm plus w dodanych wyobleniach 2 km-y Szwak 7.62mm. Zamontowano celownik PBP 1  , jako jednostkę napędowa pozostawiono silnik M105P o mocy 1100 km napedzajacy poprzez reduktor   trójłopatowe metalowe  smigło WiSZ 61P .Zamontowano reflektor do lądowania oraz zmieniono system odprowadzania spalin. Samolot okazał się cięższy o 70 kg od prototypu i jego osiagi prezentowały się następująco:

Szybkośc max na wysokości 5000 m  575km/h

Szybkość max na poziomie morza 495km/h

Prędkość wznoszenia  8,5min na 5000m

Zasieg  2,5 godziny lotu lub ca 1000km

Masa całkowita   3346kg.

Pierwsze maszyny dotarły do jednostek bojowych wczesną wiosną. Już podczas szkolenia piloci nadali jej   nazwę  LAkierowannyj Garnirowannyj Grob. Maszyna była trudna w prowadzeniu , nie wybaczała żadnych błędów( miała tendencje do szybkiego wpadania w płaskie korkociągi) była „ciężka w nosie” i niestabilna w locie na małych szybkościach. Szwankowała hydraulika podwozia a uzbrojenie nagminnie zacinało się po oddaniu kilu salw. Osłona kabiny nie miała systemu awaryjnego zrzutu, pleksiglas szybko matowiał i ciemniał  więc samoloty-pod wpływem sugestii pilotów-miały usuwane osłony. Powodowało to spadek szybkości o  20km/h. Mimo przedstawienia problemów przedstawicielom zakładów produkcyjnych ( dochodziło do zwrotów całych partii do fabryk) , aż do wybuchu wojny nie poradzono sobie z wieloma problemami. Problemy stały się na tyle poważne i głośne , że Państwowy Komisariat do spraw Przemysłu lotniczego w  dekrecie z 31 maja zobowiązał   Zakłady do natychmiastowej poprawy jakości samolotów i zwiększenia ilości produkcyjnych. W dniu wybuchu wojny z Niemcami, w linii były tylko 322 LAGGI . Wszystkie w pułkach lotniczych na Dalekim Wschodzie. Mimo wszystkich swoich wad ŁAGG był w początkowym okresie jedynym nowoczesnym (oprócz MIG-a) samolotem myśliwskim mogącym- teoretycznie - sprostać samolotom niemieckim. Problemem było złe wyszkolenie pilotów , defensywna taktyka walki( w przypadku samolotu myśliwskiego z samej definicji nazwy niewłaściwa) oraz problemy techniczne płatowców. Aczkolwiek późniejszy as  W.I.Popkow właśnie na ŁAGGU uzyskał swoje pierwsze zwycięstwa( ostatecznie ulokował się na 15 miejscu na liście rosyjskich asów z 42 zestrzeleniami) 

ŁAGG3 4 serii  przygotowywany przez mechaników do lotów porównawczych. Rechlin 1942

ŁAGG 3 ( 4 seria )

W trakcie produkcji  pod wpływem doświadczeń z użytkowania płatowców zdecydowano się na dokonanie zmian. Pozostawiając niezmieniona jednostkę napędowa  zainstalowany nowy system zasilania paliwem  oraz gaźnik K105PB, lepiej dostosowany do wymogów silnika . Zmieniono uzbrojenie, zastępując  km UBS strzelający przez piastę śmigła dziełkiem SzWAK kal 20mm.Usunięto wlot powietrza znajdujący się na prawej burcie i zmieniono obrys wlotów w przykadłubowej części skrzydeł. Konieczność szybkiego przeniesienia zakładów w bardziej odległe od  działań wojennych miejsce wraz z koniecznością intensyfikacji produkcji (w ciągu całego 1941 roku wyprodukowano 2463 LAGGi  , w tym od czerwca- 2140sztuk) spowodowała spadek  jakości wykonywanego sprzętu .Mimo zmniejszenia wagi samolotu o ponad 150kg   tak szybkość wznoszenia jak i szybkość maksymalna spadły o 8 procent. Zmniejszyła się tez manewrowość płatowca . Jeżeli LAGGi pierwszej serii wykonywały zakręt o promieniu 1000 m w 22sekundy to już w następnej serii ten czas wydłużył się  do 27sekund. Jeżeli porównamy te wartości z parametrami lotnymi Me109F4 i dodamy lepsze wyszkolenie przeciętnego pilota niemieckiego to pilot rosyjski  miał naprawdę niewielkie szanse .

Wnętrze kabiny LaGGa

ŁAGG 3 ( 8 seria )

Zmiany w tej serii ( z pominięciem drobnych szczegółów ) dotyczą przede wszystkim uzbrojenia strzeleckiego. Zmieniono działko Szwak na WJ-23 oraz usunięto dwa k-my Szkas pozostawiając UBS-a.Pozwoliło to na zmniejszenie masy startowej przy zachowanej zbliżonej masie salwy. Broń wielkokalibrowa pozwalała na strzelanie amunicją rozpryskową o wiele bardziej efektywną w przypadku trafienia celu. Niektóre samoloty tej serii miały montowane w  tylnej części kadłuba  kamerę AFA 1   .

ŁAGG 3 ( 11 seria ) 

Na przełomie 41 /42  niektóre serie Łaggów dostosowano do roli samolotów bezpośrednego wsparcia pola walki. Obydwa skrzydła otrzymały wyrzutniki bomb typu D3-40 dostosowane do przenoszenia bomb o wagomiarze 50 kg . Typowe uzbrojenie bombowe  to  FAB-y 50 , FAB-y 50M i ZAB 50M. Rozwiązanie sprawdziło się na polu walki czego przykładem może być seria działań wspierających  podczas walk o Moskwę   na Froncie Kalinińskim prowadzonych przez  129 IAP który po tych walkach uzyskał status   gwardyjskiego .

ŁAGG 3 ( 11 SERIA)  z widocznymi wyrzutnikami D3-40

Oprócz wyrzutnika bombowego   na skrzydłach montowano  ustrojstwo o nazwie   RO 82 , czyli 4- prowadnicowe zawieszki do pocisków RS 82 i RS 132.  Tak uzbrojone samoloty  były wykorzystywane do atakowania celów słabo opancerzonych. Zimą tego roku  niektóre samoloty zostały wyposażone w podwozie z nartami.w związku z problemami surowcowymi z którymi borykał się przemysł zbrojeniowy miało to oszczędzić gumy na opony które już wtedy powoli stawały się  produktem deficytowym(nie tylko ŁAGGi , ale także Iły  miały montowane zamiast kół narty, system ten był  bardzo popularny w WWS i dopiero rozkaz Gen.Nowikowa ówczesnego Dowódcy Lotnictwa  zakazał stosowania  tych praktyk bez względu na trudności zaopatrzeniowe). Podwozie chowane w locie z nartami powodowało spadek szybkości samolotu o co najmniej 20-30 km/h.

LAGG 3 ( 23 seria)

W płatowcach 23 serii  zmieniono obrys statecznika pionowego , zaczęto montować śmigło  o większej średnicy WISZ 105 SV zamiast 61P. W związku z wprowadzeniem do I linii samolotów Jak 1 i Jak 7 zaczęto zastanawiać się nad  celowością produkcji  ŁAGGów. Myśliwce Jakowlewa  miały lepsze parametry i były łatwiejsze w produkcji. Wiosna 1942 roku zakłady GAZ 153 do tej pory produkujące ŁAGGi przestawiły się na budowę samolotów   Jak 7 . W tym samym roku zakłady GAZ 21 oprócz produkcji ŁAGGów  rozpoczęły przygotowania do uruchomienia budowy  Ła 5.Jedynie GAZ 31 przez cały ’42 produkował ŁAGGa. Ostatecznie w 1942 roku zbudowano łącznie  2771 sztuk tego płatowca. Czas ŁAGGa dobiegał końca.Do jednostek bojowych zaczęły spływać nowsze konstrukcje mogące dorównać myśliwcom niemieckim.

LAGG 3(23 seria) na froncie leningradzkim – luty ‘42

ŁAGG 3( 29 seria)

Pierwsze sztuki nowej wersji ŁAGGa zeszły z linii produkcyjnych zakładów  GAZ21 i GAZ 31 latem   ’42 roku. Maszyny miały montowane nowe silniki  Klimov M105 PF  o mocy 1210 KM zoptymalizowane do uzyskiwania najlepszych parametrów na wysokościach do 2500-3000m. Poprzednie silniki były optymalizowane pod kątem większych wysokości ( 4000-5000m).Poprzez zmiany konstrukcyjne odchudzono maszynę , która teraz ważyła   3100kg( maszyny 4 serii ważyły 3200kg).Maszyna była  szybsza od maszyn 1- 4 serii o 15km/h na poziomie morza  , wznoszenie wynosiło ca 800m/min.Silnik napędzał śmigło WISZ 105 SV. Niektóre maszyny miały powiększone wloty powietrza do chłodnic.

ŁAGG 3( seria 34)

W maszynach tej serii usunięto działko  WJ 23 montując na jego miejsce działko  NS 37 –37mm.z zasobnikiem amunicji na 20sztuk, dostosowując samolot do roli niszczyciela czołgów.Pierwsze sztuki tak uzbrojone trafiły  pod Stalingrad jesienią ‘ 42 roku. Pierwsze doświadczenia bojowe szybko  pokazały , że nie był to najlepszy pomysł. Maszyna znana ze swej „doskonałości” lotnej , po tej zmianie zachowywała się jeszcze „lepiej”(maszyna od początku cierpiąca na  zbyt duże przesunięcie masy w kierunku nosa , po zamontowaniu znacznie cięższego uzbrojenia miała tendencje do szybkiego przepadania w fazie lądowania, któregoż to skutkiem w najlepszym przypadku było  łamanie podwozia- w 16IAP na 26 ŁAGGów  w grudniu 42 roku - 7 sztuk utracono w wyniku onegoż połamania „nóg” ) , a skuteczność  w akcji była taka sobie.Zdecydowanie lepiej radziły sobie Iły z  takimi samymi dwoma działkami.

ŁAGG 3( 35 seria )

W celu poprawienia własności lotnych szczególnie w fazach startu i lądowania stwierdzono potrzebę większej mechanizacji skrzydeł . Dodano  automatyczne sloty na krawędziach skrzydeł . Uzbrojenie składało się z działka WJ 23 i karabinu UBS.

ŁAGG3 ( 66 seria)

Maszyny tej serii były ostatnimi  produkowanymi myśliwcami napędzanymi silnikami rzędowymi , a wywodzącymi się z desek kreślarskich zespołu Ławoczkina.W celu poprawienia raczej marnych w tym czasie parametrów , zmniejszono wagę maszyn do  2900kg oraz prawiono obrys aerodynamiczny. Osiągi maszyn tej – ostatniej – serii były następujące

 Szybkość max na poziomie morza     -542 km/h

 Szybkość max na wysokości 5000m  -595km/h

 Wznoszenie   - 890m/s

 Uzbrojenie   - bez zmian

Nieznacznie udało się poprawić manewrowość w poziomie .

W porównaniu z osiągami Me109G-6 ( będącego standardowym wyposażeniem jednostek myśliwskich w tym czasie) nie były to osiągi pozwalające na wywalczenie dominacji . Szybkość max Me109G6 wynosiła  640km/h , prędkość wznoszenia była o 30% większa a uzbrojenie składało się z działka MG151 20mm i dwóch km-ów MG131 –13mm. Jeszcze mniejsze szanse ŁAGG miał z FW 190 -A3( szybkość 660 km/h , uzbrojenie  4 działka ( 2 MG FF 20mm i 2 MG 151) i 2 km-y.

Na tej serii zakończyła się we wrześniu 1943 roku produkcja ŁAGGów. Ich miejsce zajęły ławoczkiny ŁA 5 .Wiele złego można o tych maszynach powiedzieć , aczkolwiek nie zmienia to faktu , ze w pierwszym okresie zmagań powietrznych nad Rosją przejęły na siebie znaczny ciężar i wypełniały swoje zadania tak dobrze jak umiały.

 LaGG -3 Fińskich sił powietrznych

Autorem tekstu jest   :  Filip  (diuna4@wp.pl)